Succesfactoren van meertalige opvoeding

04-04-2018

Overwinning! Zelfs nu nog - een ongelooflijk gevoel van overwinning! Het was dus niet voor niets: al de tijd en energie dat we hebben gestoken in het lezen van Russischtalige boekjes, het bekijken van Russischtalige filmpjes, mijn "ik hoor je niet" als het niet in het Russisch is tegen mij, Russischtalige vriendjes (hier moesten we eigenlijk niet zoveel moeite voor doen - het kwam nogal vanzelf) en de Russische les op zaterdag!!! De erkenning van onze Russische grootouders dat het kind helemaal zonder accent spreekt en zich kan verwoorden, werd de grootste beloning van onze inspanningen! En is een zekere mijlpaal.

Daarvoor hebben we gestreefd en gestreefd, duizenden kleine stapjes vooruit en weer zoveel stappen achteruit, en twijfels of we maar iets kunnen bereiken. Het mengen van talen (dat bij mijn dochter zijn hoogtepunt heeft bereikt juist voor onze vakantie in Rusland); af en toe duidelijke dominantie van het Nederlands; soms het weigeren in het Russisch te spreken na een lange dag in de Nederlandstalige school, waar alle belangrijke volwassenen en vriendjes in het Nederlands spreken... Mensen die af en toe raar naar ons keken, terwijl we ons op de speelpleintjes amuseerden, supermarkten bestormden, wandelden door de slapende straatjes en dit al - met temperamentvolle passages in het Russisch. Toch heb ik gemerkt, dat als je het toelicht dat we onze kinderen tweetalig opvoeden, dan kan je zeker op begrip en erkenning rekenen. Iets van "ze denken over de opvoeding van de kinderen" en "we hebben het ook meegemaakt".

In Rusland kan je opnieuw wat rare blikken verwachten als onze kinderen met een accentje spreken: het kan toch niet zijn dat jullie het Russisch vergeten hebben?! En probeer dan uit te leggen, dat het best zwaar is om de taal in een ander land te onderhouden, dat gewoon thuis in die taal spreken onvoldoende is (vooral als het maar een uurtje per dag is, na je werk, over hoe de dag is geweest en wat we vanavond gaan eten). Dat wat redelijk spontaan gebeurt als je (in ons geval) in Rusland woont en alle dagen de taal hoort en gebruikt, wordt een intensief en onophoudend werk als je in een ander land woont.

De vraag "waarom meertaligheid?" heb ik al lang voor mijzelf beantwoord (zie artikel) . In mijn ogen heeft meertalige opvoeding (vooral in situatie van migratie) grote voordelen. Toch heb ik respect voor de andere keuze van ouders (intensief en onophoudend werk, hé).

Niettemin - de overwinning! Als ik terugkijk, kan ik zeggen, dat het medemogelijk werd gemaakt dankzij de volgende factoren:

Afspraken maken en nakomen

Nog voor de geboorte van ons jongste dochtertje hebben we beslist om haar tweetalig op te voeden (ik in het Russisch, mijn man - in het Nederlands).

In de realiteit was het niet altijd even vanzelfsprekend. In welke taal moet je in godsnaam aan tafel spreken als niet iedereen het Russisch verstaat? De associatie "mama - Russisch" wou ik niet ondermijnen. We hebben getracht om papa wat Russisch aan te leren, maar dit heeft voor de lastige minuten van stilte gezorgd. Om taalbad Russisch aan onze gasten te geven en daarbij hopen dat ze spontaan gaan meedoen leek ons helemaal naïef.

Met wat trial and error hebben we een strategie uitgewerkt "ik met mijn dochter in het Russisch, voor de omgeving - korte samenvatting in het Nederlands." Daarbij bleek het echt handig te zijn om eerst onze keuze voor meertalige opvoeding aan onze nieuwe kennissen toe te lichten. Op die manier hebben we een sterke "mama - Russisch - associatie" bij mijn dochter ontwikkeld. Zo sterk, dat ze tegen haar Nederlandstalige oma eens heeft gezegd: "Met mama moet je Russisch praten".

Het model "een ouder - een taal" is een van de mogelijke modellen van meertalige opvoeding. Ook een fijn model is een "een situatie - een taal" model. Bijvoorbeeld, beide ouders zijn Russischtalig, maar als ze Nederlandstalige vrienden op bezoek hebben of gewoon als ze zin hebben om een Nederlandstalig boek te lezen, gebruiken ze het Nederlands. Daarna gebruiken ze opnieuw het Russisch.

Je kan ook een regel van de eerste zin gebruiken, waarbij het gesprek wordt gevoerd in de taal van de eerst gezegde zin.

Modellen blijven maar modellen. We proberen er creatief mee om te gaan. We bekijken, wat in onze concrete situatie past, veranderen van strategie als het nodig is, maar proberen consequent te blijven en doordachte keuzes te maken.

Het belangrijkste is om te communiceren met je kind in de taal die je het best beheerst en voelt. `Zo geef je de taal in al zijn rijkdom aan je kind door en bouwt aan de warme en spontane relatie.

Taalstatus en emotionele relatie met de taal

We waarderen talen. Omdat er simpelweg geen goede of slechte, belangrijke en zinloze talen zijn. Wij, de maatschappij, geven de "status" aan de taal wat uiteraard gevolgen heeft (vaak negatieve) voor de persoonlijke ontwikkeling van de kinderen. Jammer genoeg worden de minderheidstalen vaak negatief benaderd in de Vlaamse scholen (als het over de niet-West-Europese talen gaat; kennis van de West-Europese talen wordt in tegendeel toegejuicht). In sommige scholen wordt het gebruik van de thuistaal door de kinderen zelfs bestraft, omdat men denkt dat het gebruik van de thuistaal een negatieve invloed heeft op het niveau van het Nederlands. Uiteraard heeft dit impact niet enkel op het welbevinden van het kind en zijn leerprestaties, maar ook op zijn emotionele relatie met de talen.

We willen dat onze kinderen trots zijn, dat ze zowel het Russisch, als het Nederlands "zo maar" kennen. Ook mijn Nederlandstalige echtgenoot onderstreept hoe belangrijk het is om de taal van zo'n groot land als Rusland onder de knie te hebben. Het was niet altijd zo, ik herinner me hoe mijn oudste zoon me vroeg om geen Russisch te gebruiken in de bijzijn van zijn vrienden en ik wist niet wat ik daarop moest zeggen. Nu wordt de kennis van 'de andere' taal iets om trots van te zijn.

Bijvoorbeeld, zelfs hanteer ik "mama - Russisch" model, probeer ik mijn kinderen niet te berispen als ze in het Nederlands tegen mij bezig zijn. Omdat ook deze taal belangrijk is voor ons. Ik herhaal gewoon wat ze hebben gezegd, maar dan in het Russisch (waarmee ik hun woordenschat uitbreid door de "Russische" etiketjes op hun ervaring, die in het Nederlands is ontstaan, op te plakken). En ik verwijs naar onze afspraak "met mama - in het Russisch". Kinderen beginnen redelijk vroeg te snappen, in welke situatie welke taal te gebruiken (lees: met een Russischtalige spreker - in het Russisch, met een Engelstalige - in het Engels, enz), toch kan het geen kwaad om af en toe dit expliciet te benoemen.

Op school hebben we puntjes op de 'i' gezet door onze keuze voor tweetalige opvoeding te communiceren (ik heb de directeur opgebeld nadat ik de engagementsverklaring tav het Nederlands in het schoolreglement heb gelezen, waaronder - dat ik met mijn kinderen op het schoolterrein in het Nederlands zou moeten praten). Gelukkig is onze school zeer loyaal, en zowel de directie als de leerkrachten hebben respect voor de positie van de ouders.

Motivatie, functioneel taalgebruik en authentieke situaties

Motivatie bij de kinderen om een of andere taal te leren en te onderhouden hangt onder andere af van hoe ze zich voelen bij die taal (zijn ze trots of beschaamd, voelen zich een deel van de groep of voelen zich buitengesloten...). Ook hier speelt de motivatie de sleutelrol, vooral als de kinderen ouder worden en doen het niet meer om de volwassenen te plezieren. Daarom is het belangrijk dat de kinderen niet enkel de positieve emotionele band met de taal opbouwen en de taal willen leren (om uiteindelijk met de oma te kunnen spreken, in een internationaal bedrijf aan de slag te kunnen gaan, omdat meisjes er helemaal gek van zijn), maar ook omdat ze het leerproces boeiend vinden.

Om het leerproces boeiend te maken zijn er niet enkel de gebruikte methodieken van belang, maar ook en vooral - het functioneel gebruik van de taal in de authentieke situaties (in het spel, in de winkel, via skype-gesprek met opa over de voetbal en het heelal). Dit heeft invloed zowel op de motivatie om de taal te leren, als op de productiviteit van het leerproces. Daarom zijn de bezoeken naar het thuisland zo krachtig: ongelooflijk groot taalaanbod, enorme mogelijkheden tot de interactie in de authentieke situaties en continu feedback in de vorm van de (meestal) juiste taalmodellen.

Ter vergelijking: na het verhuis naar België heb ik in paar jaar het Nederlands (taalcursussen + maximum aan functioneel taalgebruik) tot op het niveau van mijn Engels gekregen. Voor dit laatste heb ik jaren op school en universiteit gezwoegd.

Rijk taalaanbod en interactie

Taal is interactie. Met de kinderen moet je veel en over van alles spreken: door al je acties te verwoorden (vooral efficiënt met de jonge kinderen), door meer abstracte onderwerpen te bespreken met de oudere kinderen (gelezen boeken, films, personages, schoolleven...). Daarbij is het belangrijk om niet enkel de taal aan te bieden, maar ook om de mogelijkheden tot dialoog te creëren, zodat het kind ook bijvoorbeeld zijn dino-hypothese kan toelichten.

Uiteraard wilt de vermoeide ouder soms wat zwijgen. Dan vormen de films en cartoons, audio sprookjes, musea, spelletjes met andere kinderen, skype-chat met de verwanten en vakanties (in ons geval - in Rusland) een schitterende aanvulling voor de ouderinspanningen.

Het leren lezen en schrijven kan ook de positie van de taal versterken. Het kind kan dan niet enkel zelf boeken lezen en brieven naar de oma schrijven, dit helpt ook de abstracte taal te ontwikkelen. Wat heel belangrijk is om de complexere gevoelens en gedachten van het opgroeiende kind te helpen uitdrukken en dus meer mogelijkheden voor de interactie te creëren op het niveau dat aansluit op de leeftijd van het kind (de taal groeit mee met het kind).

Paar maanden later, als mijn dochter weer af en toe eens aankondigt, dat zelfs haar buik pijn doet van het Russisch, denk ik terug aan dat gevoel van overwinning. Dit geeft me een flinke dosis geduld en zekerheid, dat we toch een plaats voor het Russisch in de hoofdjes en de hartjes van onze kinderen hebben veroverd. En zo doen we het verder.

Daria Ashurova


Referenties:

Agirdag, O. (2017). Het straffen van meertaligheid op school: de schaamte voorbij. In: Agirdag, O., Kambel, E., Meertaligheid en onderwijs, Boom

Krashen, S. (1985). The input hypothesis: Issues and implications, Longman

Loman J., Versteden P., Moons C. Iedereen taalt, effectenonderzoek naar implementatie van principes van krachtige taalleeromgeving door schoolinterne coaches, CTenO

Van den Branden, K. (2010). Handboek taalbeleid basisonderwijs, acco